چه کسی بشکههای نفت را تحویل میگیرد؟
آرزو نوریروزانه 85 میلیون تا 90 میلیون بشکه نفت در بازارهای بین المللی خرید و فروش می شود. این رقم در بازار نفت کاغذی 1.4 تریلیون بشکه است كه ایران از آن هیچ سهمی ندارد. پس از عدم موفقیت بورس نفت در فروش نقدی آنهم در رينگ صادراتي بورس كالا و پیگیریهایی که برای حل مشکلات این کار انجام شد، وزارت نفت پیشنهاد انتشار اوراق سلف موازی نفت را ارائه کرد تا از این طریق پیش فروش نفت به مردم در قالب این اوراق انجام شود.وزارت نفت نخستین بشکههای نفت را به کارمندانش پیشفروش کرد و در این مناقصه که دوم آذر ماه برگزار شد4 بشکه نفت به کارکنان صنعت نفت فروخته شد.بعد از اين كه هیئت مدیره سازمان بورس، دستورالعمل 51 ماده ایی اجرایی عرضه و معامله قرارداد سلف نفت را تصویب و ابلاغ کرد، مدیرعامل بورس کالا هم اعلام کرد زيرساختهاي الکترونيکي معاملات ثانویه این اوراق در بورس کالا فراهم است به طوريکه اين شرکت آمادگي انتشار سلف نفتي را دارد.در همين گير و دار احمد قلعه باني معاون وزیر نفت از اعطاي مجوز فروش پنج میلیارد یورو اوراق بهادار سلف نفتی به وزارت نفت در سال جاری خبر داد و مرحله نخست فروش این اوراق را اوایل دی ماه امسال تخمين زد. البته تا کنون خبری از عرضه این اوراق نیست و ظاهرا شرکت نفتیها با توجه به تجربه ناموفق خود در فروش اوراق مشارکت، سعي دارند از این وقت اضافه برای اجرای موفقیت آمیز طرح جديد و جلب مشاركت حداكثری مردم استفاده كنند.
اما باید دید اوراق سلف نفتی چیست و چه مشخصاتی دارد؟ اصولا چه کسانی اقدام به خرید این اوراق سلف نفتی میکنند؟ و در نهایت چه کسانی نفتهای 1 میلیون بشکهای را تحویل میگیرند؟
قرارداد سلف چیست؟
سلف مانند اوراق مشارکت نیست که برای پروژه خاصی هزینه کند. اوراق سلف نوعی پیش فروش کالا است. قرارداد سلف قراردادي است که براساس آن عرضه کننده مقدار معيني از دارايي پايه را براساس مشخصات قرارداد سلف در ازاي بهاي نقد به فروش ميرساند تا در دوره تحويل به خريدار تسليم کند، خريدار ميتواند معادل دارايي پايه خريداري شده را طي قرارداد سلف موازي استاندارد به فروش رساند. قرارداد مذکور نيز در اين دستورالعمل به اختصار قرارداد سلف ناميده ميشود.
گواهي سلف هم سندي است که مشتمل بر مجموع دارايي خريدار از قراردادهاي سلف است. اين گواهي در طول دوره معاملاتي مبناي انجام معاملات و پس از پايان آن دوره، مبناي تسويه نقدي يا تحويل فيزيکي قرارداد سلف خواهد بود.
اختيار فروش تبعي نیز اختيار معاملهاي است که همراه با معامله سلف، از سوي عرضه کننده به خريدار داده ميشود و بر اساس آن، اختيار فروش تعداد مشخصي از دارايي پايه به «قيمت اعمال» تعيين شده در «مشخصات قرارداد» در تاريخ سررسيد به خريدار داده ميشود. اين اختيار به موجب قرارداد سلف موازي استاندارد منحصراً به خريدار سلف موازي استاندارد انتقال مييابد.
تفاوت اوراق سلف با بقیه اوراق
اوراق سلف از نظر معاملاتی مثل اوراق اجاره و مشارکت است و مثل قرارداد آتی و اختیار معامله نیست.اوراق سلف که نوعی صکوک است، امنیت بیشتری نسبت به اوراق مشارکت دارد. اوراق مشارکت بر مبنای اعتبار صادرکننده یا ناشر اوراق منتشر میشود و صاحب اوراق در عاقبت پول نقشی ندارد.تفاوت این روش، با اوراق سهام و اوراق مشارکت این است که اولاً، خریدار در مالکیت و مدیریت بنگاه شریک نخواهد بود؛ در نتیجه در نیازهای مالی کوتاهمدت و موردی، برای صاحبان بنگاه ترجیح خواهد داشت. ثانیاً، با توجه به امکان تعیین دامنه سود آن، برای افراد ریسکگریز و متعارف جاذبه خواهد داشت. اوراق اجاره یک درآمد ثابت دارد ولی اوراق سلف موازی یک کف و حداکثر سود برای فرد درنظر می گیرد. البته قاعدتا باید سود آن از اوراق اجاره بالاتر باشد ولی ریسک خودش را دارد.
قرارداد سلف نفتی چیست؟
معاملات سلف نفتي کاملا متفاوت از معاملات نفت خام در بورس کالاست و به وسیله آن نفت به مردم پیش فروش میشود. در اوراق سلف نفتی فرد نفتی را خریداری میکند که پول آن را امروز پرداخت کرده و 4 سال بعد میتواند نفت را دریافت کند. به دلیل اینکه زمان سررسید این اوراق 4 ساله است، وی میتواند آن را واگذار کند. در این دست به دست چرخیدن اوراق و انتقال به افراد متعدد، هر انتقال یک سلف موازی مستقل از دیگری است، اما یک حواله با این اوراق وجود دارد که هر زمان که فردی اوراق را به دیگری بفروشد آن حواله را هم تحویل میدهد. این حواله تعهد شرکت ملی نفت برای فروش نفت به فرداست. مقدار نفت در هر قرارداد 10 بشکه و حداقل مقدار تحویل فیزیکی در محمولهها یک میلیون بشکه است. در اوراق سلف موازی نفت یک کف سود برای خریداران اوراق در نظر گرفته می شود، حتی دارنده اوراق، اختیار فروش اوراق نفتی را در سررسید به شرکت ملی نفت در صورت متضرر شدن دارد.
عرضه عمومی این اوراق در شبکه بازار سرمایه یا بانکی و توسط شرکت ملي نفت ايران يا شرکتهاي تابعه آن صورت می گیرد. این نفت خام از نوع سنگین صادراتی ایران است و قیمت پایه آن در دوره عرضه ثابت و بر مبنای متوسط شاخصهای عمان و دوبی در آخرین روز معاملاتی پیش از شروع دوره عرضه محاسبه میشود.افزون بر سرمایه گذاران داخلی، امکان خرید اوراق سلف نفتی برای خریداران خارج از کشور نیز وجود دارد، ولی همه خریداران هنگام تحویل فیزیکی نفت خام باید دارای شرایط شرکت ملی نفت ایران باشند.
محاسبه سود ریالی و ارزی اوراق سلف
شرکت ملی نفت 2 نماد برای خرید اوراق سلف نفتی درنظر گرفته و هر سرمایهگذاری میتواند بهصورت ارزی و ریالی این اوراق را خریداری کند
در نماد اول، خرید و فروش بر مبنای دلار است و چنانچه ارزش هر بشکه نفت در زمان سررسید به 140دلار برسد، سود آن سالانه (تا 4 سال) 10 درصد و اگر بهای هر بشکه نفت به 160 دلار برسد، سود آن سالانه 15 درصد محاسبه میشود. در نماد دوم، خرید و فروش نفت بر مبنای ریال و سود سالانه روی نرخ ریال 20 تا 25 درصد درنظرگرفته شده است. بنابراین پرداختی افراد تا دو برابر قابل افزایش است که این رقم از سودی که بانکها به عنوان نرخ پنج ساله سپرده گذاری در نظرگرفته اند (حدود 21.68 درصد) بیشتر و سودآورتر است .
در نماد دوم معاملات اوراق سلف نفتی باز هم مبنا دلار است اما معاملات با ریال انجام میشود به این معنا که ارزش ریالی هر بشکه نفت بر مبنای قیمت آزاد دلار مورد محاسبه قرار می گیرد. به عنوان مثال خریدار هر بشکه نفت 100 دلاری را با دلار 1300 تومانی، 000/130 تومانی خریداری می کند و در زمان سررسید قیمت روز نفت یعنی مثلا نفت 140 دلاری با قیمت روز دلار مورد محاسبه قرار می گیرد و به صورت ریالی به خریدار اوراق پرداخت می شود. در این روش به جز رشد حداقل 10 درصدی قیمت بر پایه دلار، تغییرات نرخ دلار نسبت به ریال نیز میتواند به عنوان سود اضافه خریدار مورد محاسبه قرار بگیرد.
بر اساس گزارشی که خبرگزاری فارس داده بود علاوه بر 2 نماد پیشین، نماد سومی نیز وجود دارد که همه چیز در آن براساس ریال مورد محاسبه قرار می گیرد. در این نماد، سقف و کف سود 10 و 15 درصدی نماد دلاری به 20 و 25 درصد افزایش مییابد.
5 مزیت اوراق سلف نفتی:
1- گسترش اوراق سلف باعث میشود بخشی از منافعی که از طریق فروش نفت از کشور خارج میشد به مردم کشور خودمان تعلق گیرد. چنانچه سیدکاظم دلخوش، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس در گفتگو با خبرنگار ما و با تاکید روی این نکته که اوراق سلف نفتی میتواند با تغییر در نحوه فروش نفت از خام فروشی نفت به کشورهای دیگر جلوگیری کند، گفت: فروش این اوراق باعث میشود مردم ولو با خرید کم ترین سهام خود را در توسعه صنعت نفت شریک بدانند و منافعی که از طریق فروش نفت از کشور خارج میشود به مردم خودمان تعلق بگیرد.
2- اوراق سلف باعث تامین مالی پروژهها میشود. شرکت ملی نفت سالانه به 30 میلیارد دلار سرمایه نیاز دارد و فروش اوراق بهادار سلف نفتی به عنوان ابزاری کارآمد و موثر در صنعت نفت تعریف میشود که با اجرای این روش، سرمایه کلان و جزء افراد حقیقی و حقوقی در این صنعت به کار گرفته ميشود.
دکتر شمس اردکانی در گفتگو با خبرنگار هدف و اقتصاد و با اشاره به برخی انتقادهاي مطرح شده در مورد اوراق سلف نفتی در اتاق بازرگانی گفت: حتی اگر سرمایه گذاری در اوراق سلف نفتی سرمایهها را از بانکها خارج کند چون این سرمایهها از بانکها به سمت خوبی هدایت خواهد شد ایرادی بر آن وارد نیست. مخصوصا این که زمینهای برای مشارکت در میدانهای مشترک از طریق سرمایه گذاری در اوراق سلف نفتی فراهم است و میتواند مانع بهره برداری بیش از حد همسایهها از این میادین شود.
اردکانی تاکید کرد: وقتی بانکها توانایی مالی رقابتی برای پروژههای مالی را ندارند و وزارت نفت مجوز سرمایه گذاری مستقیم در این رابطه را داده است چرا نباید در اوراق سلف نفتی سرمایه گذاری کرد .
جعفر قادری عضو کمیسیون برنامه و بودجه نیز در گفتگو با خبرنگار هدف و اقتصاد با اشاره به این که برای تامین مالی پروژهها و سرمایه گذاریهای زیر بنایی باید از راههای جدید تامین منابع مالی استفاده کرد گفت: صنعت نفت نیز به عنوان یک صنعت بالادستی شامل همین صنایع میشود که استفاده از راههای متفاوت تامین اعتبار پروژههای نفتی برای آن اولویت دارد. طرح پیش فروش نفت خام در قالب قراردادهای سلف نفتی یکی از همین راههای مورد نظر است که با هدایت حجم عظیم نقدینگی سرگردان در کشور به سمت پروژههای نفتی، به تامین مالی پروژهها می انجامد.
3- بهصورت طبیعی و در وضعیت یکسان، هرچه به سررسید نزدیکتر شویم، قیمت اوراق سلف بالاتر خواهد رفت. بنابراین، افرادی که اوراق را زودتر خریداری کردهاند، بهطور معمول سود خواهند کرد.
سیدعماد حسینی سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس هشتم نیز در گفتگو با خبرنگار ما و با تاکید بر همین تلقی مردم درباره سودآور بودن اوراق سلف نفتی گفت: مردم احساس میکنند با توجه به شرایطی که آقای قاسمی در مصاحبههای خود اعلام کرده است، با خرید اوراق سلف نفتی سرمایهگذاری بهتری می توانند انجام دهند. مردم منتظر عرضه اوراق سلف نفتی هستند که خریداری کنند و اگر شرایط خوبی را اعلام کردند مسلما استقبال خوبی از این اوراق خواهد شد
با وجود این نمايندگان مجلس معتقدند این نوع سرمایهگذاری باید کارشناسانه و حسابشده صورت پذیرد چون این سرمایهگذاری کاغذی است و تولیدی انجام نمیشود. تنها پیشفروش است که تولید آینده سرنوشت آن را تعیین میکند. علاوه بر این فاصله بین تقاضا و عرضه در این سرمایهگذاری ممکن است ناهماهنگیهایی را ایجاد کند و حتی میتواند بازار ارز را هم متاثر سازد.
4- فروش این اوراق یکی از راههایی است که به جمع آوری نقدینگی از سطح جامعه کمک خواهد کرد. در همین زمینه غلامعلی میگلی نژاد عضو کمیسیون انرژی مجلس در گفتگو با هدف و اقتصاد با اظهار امیدواری از این که فروش اوراق سلف نفتی بتواند با سهامدار کردن مردم مشارکت آنها را در توسعه کشور جلب نماید عنوان کرد: با فروش این اوراق می توان سرمایههای سرگردان مردم را به سمت توسعه میدانهای مشترک و بالا بردن بهره وری این میادین هدایت کرد، براي همين نيز اعضاي کمیسیون انرژي نيز آماده همکاری با این وزارتخانه برای اجرای بهتر این طرح هستند.
5- اوراق سلف نفتی ميتواند اولین قدمها را براي رهايي ما از وابستگی به قدرتهایی که در بازارهای بینالمللی نفوذ نفتی دارند بردارد. به شرطي كه بتوانيم بازار داخل را به بازارهای بینالمللی وصل کنیم . فروش این اوراق با توجه به محدودیتهایی که برای کشور در مسائل نفتی وجود دارد، وابستگی بازار نفتی را به سمت استقلال پیش میبرد.
5 نقد وارد بر اوراق سلف نفتی:
1-اولين ايراد وارد بر اوراق سلف نفتي عدم تعیین قیمت آنها از طریق بازار است. شاهین شایان آرانی کارشناس بازار سرمایه در گفتگو با هدف و اقتصاد گفت: وقتی میتوان بحث اوراق سلف را مطرح کرد که بازار نقدی آن فعال باشد. قیمت نفت باید از طریق مکانیزم بازار که شامل عرضه و تقاضای وسیع، و تعیین و کشف قیمت از این طریق است مشخص شود. فقط در شرایطی که معاملات نقدی روان کالایی انجام میشود اوراق سلف آن که تحویل آتی کالا است معنا پیدا میکند.وی ادامه داد: با توجه به اینکه باید در معاملات نقدی مکانیزم عرضه و تقاضای وسیع وجود داشته باشد، در حال حاضر در بازار ایران نفت تنها از سوی شرکت ملی نفت ایران فروخته میشود و قیمت یک طرفه تعیین میشود. بر این اساس حتی اگر بازار نقدی نفت را انجام دهیم باز با پدیده یک عرضه کننده روبهرو هستیم و این مسئله نیز خود مشکل ایجاد میکند.
ضمن اين كه در اين طرح نفت به قيمت پايه يا بالاتر از پايه معامله ميشود كه اين طرح را در تقابل با مفهوم بورس قرار مي دهد چنان كه شایان آرانی هم در خصوص تعیین حداقل سود در اوراق سلف نفتی بیان کرد: این امر مسئله بازار محوری را زیر سؤال میبرد. وقتی مردم ترغیب میشوند که بدانند قیمتها واقعی و مبتنی بر رقابت و بازار است، و گر بدانند قيمتها از دور کنترل و تعیین شود اطمينان خود را از دست ميدهند.
2- بودجه کشور به نفت وابسته است و در صورت هر نوسانی در فروش نفت سرمایه گذاران متضرر خواهند شد. محمد علی صادقی،کارشناس نفت وگاز وبازارهای بین المللی در گفت و گو با خبرنگار هدف و اقتصاد، در خصوص فروش اوراق سلف نفتی اظهار می دارد: مشخص نیست که تضمین فروش این اوراق از چه محلی است و وزارت نفت در صورت پایین رفتن قیمت نفت چگونه میتواند سود این اوراق را تضمین کند. ریسک ناشی از کاهش شدید قیمت نفت نیز از عواملی است که ممکن است گرایش به سمت فروش اوراق سلف نفتی را کاهش دهد. اما دکتر شمس اردکانی نظر دیگری دارد و در گفتگو با خبرنگار ما تاکید می کند: نفت در طول سالهای قبل نشان داده که در میان مدت قیمت واقعی خود را افزایش میدهد و ارزش سرمایهگذاری در این حوزه بیشتر میشود.نفت با دارا بودن ارزش ذاتی اقتصادی یکی از زیرساختهای لازم برای اجرای درست طرح فروش اوراق سلف نفتی را داراست. وی معتقد است: شرکت نفت ایران با توجه به رتبه برتری که در میان شرکتهای نفتی دنیا دارد ظرفیتهای لازم برای بازپرداخت این اوراق را دارد.
3- بازارهای دیگر نیز روی فروش اوراق سلف بی تاثیر نیست چنان که حمیدرضا کاتوزیان، نماینده مردم تهران در گفتگو با هدف و اقتصاد ضمن جذاب دانستن بازارهای طلا، ارز و سکه برای مردم ایران در شرایط امروز جامعه گفت: بعید به نظر میرسد مردم سرمایههای خود را در مشارکتی انباشته کنند که سه سال بعد به آنها سود بدهد و گذشته از این موضوع شاید وزارت نفت سود قطعی برای این موضوع اعلام نماید اما مردم به سمت بازارهایی میروند که از سود آنها مطمئن باشند و در طی زمان روند رو به رشد آنها به اثبات رسیده باشد.
4- خروج نقدینگی از بانکها یکی دیگر از ایرادهای وارد شده بر این طرح است. در حال حاضر بانکها حدود 50 هزار میلیارد تومان طلب دارند که آنها را از تامین منابع مالی بخش خصوصی محروم میکند. عرضه این اوراق هم مزید بر علت میشود و با هدایت منابع مالی و نقدینگی موجود در جامعه به سمت قراردادهای خرید نفت، بانکها را در تنگنای بیشتری قرار میدهد که این امر به سهم خود بخش خصوصی را که طبق اصل 44 قرار بر توسعه روز افزون و مشارکت حداکثری آن بود بيش از پيش به حاشیه میراند.
البته بسیاری افراد از جمله آل اسحاق، رئیس اتاق تهران معتقد است در شرایطی که حجم عظیمی از نقدینگی سرگردان خارج از شبکه بانکی کشور است، هدايت اين نقدینگی سرگردان به سمت پروژههای نفتی به طور قطع به نفع بخش خصوصی است.مخصوصا این که طرح سلف نفتی از هجوم نقدینگی به سمت بازار ارز و سکه جلوگیری کرده و عملا به آرامش در بازار ارز کمک می کند. در مقابل شرکت نفتیها دارا بودن سقف فروش این اوراق را مانع نگرانی از خالی شدن بانکها از منابع میدانند.
5- سلففروشی نفت در سایر کشورها سابقه نداشته است. سلف فروشی در جهان به کمپانیهای بزرگ نفتی مرسوم است و نه به آحاد مردم. علاوه بر این گروهی از صاحبنظران طرح فروش اوراق سلف نفتی را در تعارض با کارکرد صندوق توسعه ملی میدانند. به عقیده آنان، عرضه و پیشفروش نفت در بازار سهام به معنای نفی قانون است؛ چراکه بر اساس قانون باید سالانه چندین درصد از درآمد حاصل از فروش نفت به صندوق توسعه ملی واریز شود که با اجرای این طرح امکانپذیر نخواهد بود.
آیا نفت به مردم تحویل می شود؟
آیا خرید اوراق سلف نفتی منجر به تحویل فیزیکی میشود؟ با توجه به اینکه تحویل فیزیکی نفت خام فرایند خاصی دارد، هر کسی نمیتواند این کار را انجام دهد. بر این اساس شرکت ملی نفت ایران پیش بینی کرده که اگر کسی تقاضای تحویل نفت را دارد میتواند اوراق یک میلیون بشکه را از دست مردم جمع آوری کرده و از شرکت ملی نفت ایران آن را تحویل بگیرد.
حسين خزلي خرازي كارشناس بازار سرمايه در گفتگو با خبرنگار روزنامه هدف و اقتصاد در این باره گفت: تجربه ساير كشورها درباره اوراق سلف نشان داده است 97 تا 99.5 درصد از اين اوراق که در ساير بورسهاي دنيا معامله ميشود منجر به تحويل نميگردد و در اكثر موارد سرمايه گذاران با فروش اين اوراق از بازار خارج ميشوند و اوراق دست سرمايه گذاران عمده و تاجران اين اوراق مي افتد كه در پايان دوره سررسيد اقدام به تحويل نفت كنند.
بنابر اخباری که از وزارت نفت میرسد خریدارانی که مالک 100 هزار قرارداد (1 میلیون بشکه ای) و قصد برداشت فیزیکی نفت خام را در سررسید داشته باشند، لازم است سه ماه پیش از سررسید، درخواست خود را درباره برداشت فیزیکی به شرکت ملی نفت ایران اعلام کنند و این شرکت در ماه پیش از سررسید دوره برداشت را به متقاضی اعلام خواهد کرد.
از آنجاییکه شرط تحویل فیزیکی نفت خام در سررسید در اختیار داشتن 100 هزار قرارداد 10 بشکهای بنابراین خریدار باید توانایی مالی در حد 70 تا 100 میلیون دلار را داشته باشد و
شرکتهای خریدار با دارا بودن چنین شرایطی بسیار کم هستند.
سلف فروشی در جهان به کمپانیهای بزرگ نفتی مرسوم است و نه به آحاد مردم. یا این وضعیت شاید بهتر بود شرکت ملی نفت قبل از ارائه اوراق سلف برای خرید عمومی مردم از شرکتها و سازمانهایی که توان خرید این مقدار نفت یا نیاز به خرید آن را داشتند دعوت به عمل میآورد تا با اعلام آمادگی نسبت به خرید عمده نفت، برای این امر پیش قدم شوند. ضمن اين كه هنوز ابهامهاي زياد درباره نحوه فروش، نحوه تخصيص سود و تحويل فيزيكي بشكههاي نفت به خريداران وجود دارد كه بهتر است شركت نفت درصدد پاسخگويي به آنها باشد.
آرزو نوری- روزنامه هدف و اقتصاد- شماه 2276
